CÂU CHUYỆN VĂN NGHỆ MÙA PHẬT ĐẢN

 

DƯƠNG KINH THÀNH

 

 

Đầu thập niên 90 thế kỷ trước, khi các hoạt động văn nghệ Phật giáo được cởi mở và khuyến khích phát triển, thì bên cạnh đó vấn đề nhận định và xác lập ý nghĩa, mục đính đã được nhiều vị có tâm huyết đặt ra và từng bước một củng cố, xác lập.

Trước tiên chúng ta cũng cần nên có sự phân biệt rõ ràng là giữa âm nhạc – nghi lễ Phật giáo (ANPG) và văn nghệ biểu diễn Phật giáo (VNPG) là hai khái niệm khác nhau từ nội dung đến cả hình thức tồn tại. Một cách khái lược: Nếu ANPG hoàn toàn mang đậm nét nghệ thuật, chịu ảnh hưởng từng vùng miền và thuộc về nghi lễ Phật giáo. Các hình thức tán tụng, đó là kết quả của sự ảnh hưởng rộng rãi đó. Trong khi đó ANPG thì lại nằm ngoài khái niệm nghi lễ có tính chất khuôn mẫu và những quy định chặt chẽ của từng khúc chiết. Nói một cách khác ANPG là loại hình của nghệ thuật âm nhạc biều diễn, vượt ra ngoài các định lý của nghi lễ chốn thiền môn. Có chăng là ANPG chính là một trong những phương tiện, hỗ trợ công cuộc hoằng hóa, hóa đạo của Phật giáo. Vấn đề này hiện vẫn còn nhiều ngộ ngộ nhận và lẫn lộn đã khiến cho ANPG nói riêng và VNPG nói chung bị gán cho nhiều định kiến vẫn chưa có hồi kết thúc. Chỉ có những ai đã từng dấn thân xây dựng và phục vụ VNPG mới phần nào thấu hiểu những khó khăn đó. Trong khi đó, ngược dòng sử liệu đôi chút rằng ngay chính thời kỳ đức Thế Tôn hoằng hóa thì hình thức VNPG đã hình thành trước tiên qua khái niệm Pháp Lễ (Pháp Nhạc) với mục đích tán dương chánh pháp và hỗ trợ đắc lực cho công cuộc hoằng hóa. Về sau, qua nhiều thuận duyên trợ tác đã hình thành nên nghi lễ mà trong đó yếu tố âm nhạc đóng vai trò không nhỏ. Nhiều cuộc nghiên cứu nhận định đó chính là sự hình thành Pháp Môn Nghi Lễ Thiền Gia.

Đôi dòng về những khái niệm như vậy để chúng ta sẽ thấy sau đây, trong bài viết này chúng ta nói đến VNPG có khởi nguyên ban đầu khá đặc biệt, để qua đó mới thấy rằng những định kiến sai lệch về VNPG không phải lúc nào cũng đúng, dù có xuất phát từ những nơi được cho là quan trọng nhất.

VNPG chỉ xuất hiện và luôn đóng vai trò quan trọng, hỗ trợ cho công cuộc hoằng pháp trong từng giai đoạn của thời hiện tại. Đó là giai đoạn từ thập niên 30 thế kỷ trước, khi mà công cuộc chấn hưng Phật giáo đã có những bước khởi đầu thành công nhất định. Khi đó, các tổ chức thanh thiếu nhi Phật giáo ra đời mà tiên phong là Đoàn Gia Đình Phật Hóa Phổ, tiền thân của tổ chức Gia Đình Phật Tử. Nương theo đà phát triển đó, những bài hát VNPG cũng được ra đời nhằm đáp ứng tinh thần tươi trẻ và sôi nổi của lứa tuổi thanh thiếu nhi. Do thời kỳ nay, dù đã có làn gió chấn hưng mang đến hơi thở phóng khoáng và âm nhạc phương Tây chưa lan rộng khắp nơi, nơi phần lớn âm nhạc dành cho lứa tuổi này cũng đều dựa vào nền tảng của âm nhạc dân tộc qua các làn điệu dân ca phổ biến. Vì vậy, Mùa Phật Đản Phật lịch 2.470 (năm Đinh Sửu – 1937), nhân sự kiện Bà Từ Cung Hoàng Thái Hậu (1890-1980) tặng 50 đồng tiền ủng hộ việc thành lập nhóm Đồng Ấu sinh hoạt tu học; cụ Ưng Bình Thúc Gia Thị (1877-1961) có sáng tác bài ca “Ngày Vía Đản Sanh” dựa trên nền tảng bài Đăng Đàn Cung. Bài hát này về sau còn được cụ Nguyễn Phúc Bửu Bác (1898- 1984) (tức nhạc sĩ Bữu Bác) chỉnh lý và phát triển thêm khiến giai điệu của một bài ca cung đình trở nên quen thuộc và gần gũi hơn trong cộng đồng Phật giáo lúc bấy giờ.

Bài hát “Ngày Vía Đản Sanh” này đầu thập niên 90 thế kỷ trước, trong album cattsette “Mây Đầu Hạ” do H.T Thích Đồng Bổn thực hiện, nhạc sĩ Ngô Mạnh Thu và Hồ Văn Thành đã phối âm trong liên khúc Mừng Phật Đản, rất độc đáo và có nét nhấn nhá khá nổi bật. Đây là một trong những thành công ban đầu, khơi phóng lại nền VNPG vốn đã có một bề dày lịch sử âm vang.

 

 Bài hát “Ngày Vía Đản Sanh”

 

 

Thêm nữa, sẽ không thừa khi nói thêm về nhạc sĩ Bửu Bác, khi bài nhạc Trầm Hương Đốt của ông đã được tổ chức Gia Đình Phật Tử dùng làm bài nguyện hương đầu tiên trong các khóa lễ sinh hoạt hàng tuần của mình, và đã trở thành bài nhạc của nghi lễ chính thức cho đến tận hôm nay. Khi các tổ chức thanh niên Phật giáo được phát triển mạnh mẽ kể từ sau 1964, thì các đoàn thể thanh niên Phật khác khác như Sinh Viên Phật Tử, Học Sinh Phật tử, Thanh Niên Phật tử, Hướng Đạo Phật giáo v.v.., cũng đều sử dụng bài Trầm Hương Đốt trong khóa lễ hàng tuần.

Chính sự khởi sắc đặc biệt này, các nhạc sĩ, huynh trưởng khả kính ngày đó đã tiếp nối các dòng nhạc VNPG thêm đồ sộ và nhiều màu sắc như Y Mai - Đặng Lê Nguyễn, Minh Kim, Dương Thiện Hiền, Trần Nhật Thành, Lê Mộng Nguyên, Hoàng Cang, Nguyên Thông, Nguyên Từ, Như Vinh, Trần Tâm Hòa, Hằng Vang v.v… Đó là chưa kể đến danh sách các nhạc sĩ có thiện cảm với công cuộc đấu tranh của Phật giáo năm 1963, cũng đã góp phần tô thắm thêm hương sắc cho VNPG.

Trở lên, chúng ta thấy có một nghịch lý nhỏ, nhất là đối với những thành kiến chưa tốt về VNPG; thì từ một bài hát thuộc lễ nhạc cung đình Huế là bài Đăng Đàn Cung trở thành một bài hát sinh hoạt, biểu diễn cho mọi tầng lớp thanh thiếu niên Phật giáo; và ngược lại, một bài hát mang tính chất biểu diễn cộng đồng như bài Trầm Hương Đốt lại trở nên bài hát nằm trong hệ thống nghi lễ. Như vậy câu truyền tụng “Mượn thanh âm làm thuyền, chở Tâm về bến giác” giữa Nghi Lễ ( ANPG) và Âm Nhạc (VNPG) không còn một rào cản nào ngăn trở. Đôi khi có sự nhầm tưởng cả hai chỉ là một nhưng thực chất vẫn có hai cách biệt khác nhau trong nhận định. Điều này chính những vị từng có thâm niên tận tâm phục vụ VNPG hẳn sẽ có nhiều cảm xúc nhất.

Đây là vấn đề không nhỏ, có khi gây khó khăn trên bước đường tu học và tìm hiểu Phật pháp của anh em chúng tôi khi còn tuổi trẻ. Cùng lứa này, cũng có nhiều bạn trẻ khác không thích hình thái sinh hoạt mà chỉ thuần tu học và tụng kinh thuần túy. Khi thấy anh em chúng tôi cũng một phần tu học như vậy mà lại năng nổ, sôi nổi, dùng các bài ca của VNPG làm niềm vui và tự hào. Số bạn trẻ ngược lại thì dùng chính câu kệ Phật dạy ngài Tu Bồ Đề trong kinh Kim Cang làm cơ sở biện hộ rằng:

“Nhược dĩ sắc kiến ngã,

Dĩ âm thinh cầu ngã,

Thị nhơn hành tà đạo,

Bất năng kiến như Lai”.

Đã là kinh Phật thì bất cứ người Phật tử nào cũng phải cung kính lắng nghe và thực nghiệm. Chính câu kệ các bạn trẻ này đưa ra lúc ấy đã khiến anh em chúng phải “đứng hình” một thời gian dài. May mắn hơn tất cả là con đường tu học của anh em chúng tôi còn rất dài, luôn bền bỉ đi trọn con đường đã chọn, đã  nghe, đã thấy và tất nhiên cũng đã hiểu biết tất cả các vấn đề Phật học mà khi còn trẻ chưa ai dám chắc tự cho rằng mình đúng. Cho đến bây giờ, sự kiên định ấy đã có kết quả rằng mình đã có một vị “Vô Sư Trí” hiện hữu trong tâm, tự mình lý giải được tất cả mọi vần đề, trước nhất và trước mắt trong đời sống hằng ngày, không còn có một tác động nào va đập khả dĩ làm lung lay.

Là một trong những nhân tố, trực tiếp dấn thân vào các guồng máy VNPG lâu, tuy hiện nay vần đề này đã như bị khựng lại do nhiếu yếu tố khách quan để giữa ANPG và VNPG trở lại lúc còn nhập nhằng chưa có lời kết. Vậy nên xin lấy câu chuyện xưa của bài “Ngày Vía Đản Sanh” và “Trầm Hương Đốt” để nói thay tấm lòng mình trước mùa sen nở 2570-2026 bằng tất cả nỗi niềm vẫn còn vẹn nguyên sự ưu tư xa vắng.