ĐẠO LÀM NGƯỜI QUA LỜI PHẬT DẠY

 

PGS-TS ĐẶNG NGỌC LỆ
(Chủ tịch Hội Ngôn ngữ học TPHCM)

 

Không có tôn giáo nào, tín ngưỡng nào dạy cho con người làm bậy. Nói theo C. Mác, tôn giáo góp phần “gây tác động thức tỉnh” - thức tỉnh lương tâm, đạo đức mỗi người.

Tám tuổi, tôi theo cha tập kết ra Bắc, trưởng thành dưới mái trường xã hội chủ nghĩa. Ngay từ nhỏ, tôi được giáo dục “Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào”, và biết thêm “Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân”. Sau này, sức học, sức đọc, sức nghĩ được nâng cao, nhất là sau ngày giải phóng (30/4/1975) tôi trở lại quê nhà tiếp tục giảng dạy bậc đại học và sau đại học.

 

 

Tôn giáo xoa dịu nỗi đau con người

Xứ Huế quê tôi, có thể nói là xứ sở của tôn giáo, của thần linh, đi tới đâu cũng thấy chùa chiền, nhà thờ, am, điện, đình, miếu... Vào nhà nào cũng thấy bình hương, bát nước thờ cúng tổ tiên, cha mẹ rất trân trọng. Các gia đình theo đạo Thiên Chúa, thì dưới bàn thờ Thiên Chúa cũng có bàn thờ ông bà.

Trong mắt tôi ngày ấy, dường như đời sống tâm linh đã giúp cho mọi người có cách đối nhân xử thế nhẹ nhàng hơn, hiền hòa hơn, lễ phép hơn. Từ đó và cũng từ công việc giảng dạy, buộc tôi đọc nhiều hơn, tìm hiểu nhiều hơn để... khỏi lạc hậu, nhất là mạ tôi thường chê: “Mi chẳng biết chi”, dù bà chẳng có văn bằng nào lận lưng.

Từng bước, tôi biết rằng C. Mác đã đưa ra luận điểm “Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” trong Lời nói đầu của tác phẩm “Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen”. Trước khi đưa ra luận điểm này, C. Mác đã nêu lên một loạt các định nghĩa về tôn giáo một cách đầy hình tượng: “Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức, là trái tim của thế giới không có trái tim cũng giống như nó là tinh thần của những điều kiện xã hội không có tinh thần, là hạnh phúc hư ảo của nhân dân, là bông hoa giả... Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” (C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, T.1, NXB Chính trị quốc gia, H, 1995, trang 437-570).

Khi nêu lên luận điểm “Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân”, C. Mác đã coi tôn giáo như một liều thuốc xoa dịu những nỗi đau thực tại. Thực tế trong ngành y, thầy thuốc được phép sử dụng một liều lượng thuốc phiện nhất định để giúp họ vượt qua những cơn đau thể xác.

Theo C. Mác, tôn giáo không chỉ là thuốc phiện ru ngủ và xoa dịu nỗi đau con người, mà còn là sự thức tỉnh trái tim con người: “thật nghịch lý là, thay vì tác động ru ngủ, thuốc phiện lại gây tác động thức tỉnh” (C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, T. 15, NXB Chính trị quốc gia, H, 2004, trang 682). Ở góc độ này, C. Mác đã nhận ra tính tích cực của tôn giáo trong cuộc đấu tranh giải phóng con người, là vũ khí đấu tranh của con người khi gắn liền với các cuộc đấu tranh, các cuộc cách mạng xã hội. Và tôi đã có một thời chưa hiểu thật đúng luận điểm này của C. Mác.

Tôn giáo, tín ngưỡng và đời sống

Đọc kinh sách Phật giáo, tôi thấy đạo Phật có Ngũ giới. Ngũ giới là 5 giới luật cơ bản trong đạo Phật, là 5 điều răn cấm đối với người Phật tử tại gia, bao gồm: “Không sát sinh. Không trộm cắp. Không tà dâm. Không nói dối. Không uống rượu”. Theo nhà Phật, Ngũ giới là nền tảng đạo đức giúp người thực hành có cuộc sống an vui, hạnh phúc, đồng thời cũng là nền tảng cho các giới khác cao hơn. Rất nhiều kinh sách Phật giáo dạy về chữ “hiếu”. Chẳng hạn, kinh Nhẫn Nhục viết: “Điều lành cao tột chẳng gì bằng hiếu. Điều cực ác là bất hiếu vậy”; kinh Bổn Sự viết: “Dù cho có người một vai cõng cha, một vai cõng mẹ, đến trọn đời mà chẳng phút xa lìa, và cung cấp áo cơm thuốc men, các món cần dùng. Như thế cũng chưa có thể gọi là đã trả xong ơn sâu nặng với cha mẹ”...

Đọc sách Luận Ngữ của Nho giáo, tôi thấy Tăng Tử viết: “Thận chung truy viễn, dân đức quy hậu hĩ” (Thận trọng trong tang lễ cha mẹ, truy niệm và tế tự tổ tiên xa, thì đức của dân sẽ thuần hậu).

Đọc Mười điều răn của Thiên Chúa giáo, tôi cũng thấy dạy bảo: “Hãy hiếu kính cha mẹ. Ngươi không được giết người. Ngươi không được phạm tội ngoại tình. Ngươi không được trộm cắp. Ngươi không được làm chứng gian dối hại người lân cận mình. Ngươi không được ham muốn vợ của người lân cận mình. Ngươi không được ham muốn của cải của người lân cận”...

Ông cha ta cũng luôn nhắc nhở: “Mẹ còn là cả trời hoa/ Cha còn là cả một tòa kim cương”, “Công cha như núi Thái Sơn/ Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra/ Một lòng thờ mẹ kính cha/ Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con”, “Chữ Trung, chữ Hiếu, chữ Hòa/ Hỏi trong ba chữ, thờ cha chữ nào?/ Chữ Trung, thì để thờ cha/ Chữ Hiếu thờ mẹ, chữ Hòa thờ anh”, “Khôn ngoan nhờ đức cha ông/ Làm nên phải đoái tổ tông phụng thờ/ Đạo làm con chớ hững hờ/ Phải đem hiếu kính mà thờ tổ tiên”, v.v...

Từ đó, cho thấy không có tôn giáo nào, tín ngưỡng nào dạy cho con người làm bậy. Nói theo C. Mác, tôn giáo góp phần “gây tác động thức tỉnh” – thức tỉnh lương tâm, đạo đức mỗi người. Trong kinh Bồ Tát Giới, Phật dạy: “Tất cả người nam là cha ta. Tất cả người nữ là mẹ ta”. Vậy ta có nên chửi cha mắng mẹ, giết cha giết mẹ nhằm bảo vệ lợi ích của mình không? Lương tâm không cho phép, đạo đức làm người không cho phép, luật pháp thế gian cũng không cho phép. Những ai làm trái với lương tâm, đạo đức thì không thể gọi là người.

Nhất thiết cung kính

Những ngày Xuân về Tết đến này, nhiều người đến chùa, đến nhà thờ, đến am, điện, đình, miếu,... cầu xin năm mới được yên vui. Điều này không sai, bởi từ trong sâu thẳm tâm hồn mỗi người đều có phần tâm linh. Có thờ có thiêng, có kiêng có lành. Phật cũng dạy: “Tất cả chúng sinh vốn là Phật”, nên phần tâm linh chính là “bệ đỡ” của con người giữa cõi đời ô trược này. Nhưng nhiều năm qua, tôi để ý thấy nhiều người đến những nơi thờ tự bất kỳ tôn giáo nào, tín ngưỡng nào đều với tâm lý kính sợ.

Kính sợ cũng là điều tốt, hạn chế được những thói hư tật xấu có sẵn trong mỗi con người. Nhưng theo tôi, chúng ta tôn kính tiền nhân, chứ không nên kính sợ. Chúng ta kính trời, kính đất, kính các bậc thánh thần, kính tiền nhân, kính những người đã khuất, những người đang sống quanh ta, kể cả cây cỏ, núi sông... Nói như nhà Phật là “cung kính tất thảy” (nhất thiết cung kính), nhưng không nên sợ. Bởi kính sợ thì trong nội tâm sẽ dấy lên suy nghĩ mình mãi mãi không thể nào bằng họ. Lúc nào cũng thấy họ là ngọn núi cao chặn trước mặt không thể nào vượt qua. Với suy nghĩ thâm căn cố đế như vậy, chắc chắc không thể nào đạt được thành tựu như họ. Trong lúc đó, Phật dạy: “Tất cả chúng sinh vốn là Phật”. Ta vốn là Phật, nhưng hiện tại là phàm phu, vì ta còn mê hoặc, còn nặng tình chấp, còn nặng tham, sân, si,... Nếu ta phá mê khai ngộ, thì ta là Phật, ta làm Phật như lời Phật dạy.

Kinh Tứ Thập Nhị Chương, Phật dạy: “Thờ cúng trời đất quỷ thần chẳng bằng hiếu thảo với cha mẹ. Cha mẹ là hai vị Thần sống cao tột vậy”.

Sách Luận Ngữ (thiên Vi Chính), Khổng Tử nói với Phàn Trì về đạo hiếu: “Sinh, sự chi dĩ lễ; tử tang chi dĩ lễ, tế chi dĩ lễ” (Cha mẹ còn sống thì phụng sự cho hợp lễ; mất rồi thì tống táng cho hợp lễ, cúng tế cho hợp lễ), và nói với Tử Du: “Kim chi hiếu giả, thi vị năng dưỡng. Chí ư khuyển mã giai năng hữu dưỡng, bất kinh hà dĩ biệt hồ?” (Ngày nay người ta cho hiếu là có thể nuôi cha mẹ. Nhưng đến chó, ngựa kia, người ta cũng nuôi, nếu không kính cha mẹ thì có khác gì?).

“Lời quê góp nhặt dông dài/ Mua vui cũng được một vài trống canh” (Kiều). Nhân dịp Xuân Bính Ngọ (2026) rải muôn ngàn sắc hương xuống cõi Ta bà, tôi cũng xin “góp nhặt dông dài” đôi điều về đạo làm người đã đọc được qua lời Phật dạy cùng vài ba ý trong kinh sách của Nho giáo, Thiên Chúa giáo, và truyền thống văn hóa của dân tộc, theo tinh thần Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương khóa VI tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, Đảng ta khẳng định: “Tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu của một bộ phận nhân dân, Đảng và Nhà nước ta tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng và không tín ngưỡng của nhân dân, thực hiện bình đẳng, đoàn kết lương giáo và giữa các dân tộc. Khắc phục mọi thái độ hẹp hòi, thành kiến, phân biệt đối xử với đồng bào có đạo, chống những hành vi vi phạm tự do tín ngưỡng”.