LENS - LẮNG ĐỌNG CẢM XÚC

 

VICTORIA H.
(Sáng lập và Giám đốc Điều hành
BodhiLeadMYT Limited - Hồng Kông)

 

Niềm vui đoàn viên ngày Tết là hình ảnh quen thuộc: Không phải khoái lạc ngắn hạn của vật chất, mà là hạnh phúc sâu xa khi gia đình sum họp, chia sẻ và kết nối. Đây chính là minh chứng văn hóa rằng niềm vui, khi gắn với cộng đồng và tình thương, sẽ trở thành năng lượng nuôi dưỡng bền vững.

 

 

Trong thế giới tài chính đầy biến động, lãnh đạo thường bị cuốn vào vòng xoáy của áp lực, khoái lạc ngắn hạn và khổ đau lan tỏa. LENS (Lắng đọng cảm xúc) ra đời như một khung tư duy giúp họ dừng lại, quan sát và chuyển hóa. Bốn bước: Look (Nhìn sâu) - Embrace (Ôm chặt) - Notice (Nhận diện) - Shift (Buông bỏ) không chỉ là kỹ thuật quản trị cảm xúc, mà còn là hành trình khai minh nội tâm: Nhìn thẳng vào căng thẳng, Thấu hiểu động lực khoái lạc, Nhận diện khổ đau hệ thống và Buông bỏ tham ái. Điểm độc đáo của LENS là sự kết hợp giữa trí tuệ Phật giáo, triết học phương Tây và bằng chứng khoa học hiện đại. Nó không chỉ giúp lãnh đạo duy trì sự mindfulness (tỉnh thức) trong môi trường áp lực cao, mà còn kiến tạo tổ chức bền vững, nhân văn và đầy cảm hứng. Mỗi bước trong LENS là một cánh cửa mở ra: Từ việc nhận diện stress (căng thẳng), đến việc ôm chặt niềm vui, rồi nhận diện khổ đau hệ thống, và cuối cùng là buông bỏ để tái tạo năng lượng. Trong văn hóa Việt Nam, người ta thường nói “tĩnh tại giữa bão giông”. LENS chính là nghệ thuật tĩnh tại ấy: Một phương pháp để lãnh đạo không bị cuốn trôi bởi biến động, mà biến áp lực thành trí tuệ, khoái lạc thành động lực, và khổ đau thành cơ hội chuyển hóa.

Look at Stress (Nhận diện căng thẳng)

Mỗi quyết định trong thế giới tài chính có thể làm rung chuyển vận mệnh của hàng nghìn gia đình. Áp lực của người lãnh đạo thường bị che giấu sau vẻ ngoài điềm tĩnh, nhưng bên trong là gánh nặng về lợi nhuận, cổ đông và sức khỏe tinh thần của cả tổ chức. Nếu không được nhận diện, căng thẳng trở thành vòng xoáy vô hình, nuốt chửng sự sáng tạo và khả năng đổi mới. Theo Deloitte, 70% lãnh đạo tài chính báo cáo mức độ stress (căng thẳng) cao hơn trung bình ngành. Cortisol (hormone căng thẳng) tăng cao làm giấc ngủ rối loạn, khả năng tư duy chiến lược suy giảm. Harvard cũng chỉ ra rằng chỉ 10 phút thực hành mindfulness (chánh niệm) mỗi ngày có thể giảm stress và cải thiện sức khỏe tinh thần. Những dữ liệu này cho thấy căng thẳng không phải là hiện tượng cá biệt, mà là một thách thức hệ thống. Trong giáo lý Phật, bước đầu tiên của Tứ Diệu Đế là Khổ Đế - nhìn thẳng vào khổ đau thay vì né tránh. Câu chuyện Đức Phật sau khi chứng kiến cảnh già, bệnh, chết đã từ bỏ cung điện để tìm con đường giải thoát cho thấy chỉ khi đối diện trực tiếp với khổ đau, ta mới mở ra khả năng chuyển hóa.

Với lãnh đạo, việc thừa nhận stress không phải là dấu hiệu yếu đuối, mà là bước khởi đầu của trí tuệ. Người Việt thường nói “lửa thử vàng, gian nan thử sức”. Căng thẳng trong lãnh đạo cũng giống như ngọn lửa thử thách, nó phơi bày điểm yếu nhưng đồng thời rèn luyện bản lĩnh. Hình ảnh ánh đèn dầu yếu ớt trong ngôi chùa cổ, soi rõ từng vết nứt trên tường, gợi nhắc rằng căng thẳng chính là ánh sáng trung thực, giúp lãnh đạo nhận diện những điểm mù trong quản trị.

Một giám đốc ngân hàng tại TP.HCM từng đối diện kiệt sức khi thị trường biến động mạnh. Thay vì tiếp tục che giấu, ông tham gia chương trình huấn luyện mindfulness (chánh niệm) dành cho lãnh đạo. Sau sáu tháng, tình trạng mất ngủ giảm rõ rệt, khả năng ra quyết định cải thiện, và đội ngũ nhân viên cảm thấy được kết nối hơn. Đây là minh chứng rằng khi căng thẳng được nhìn sâu, nó trở thành dữ liệu cho hành động, chứ không phải gánh nặng vô hình.

Embrace (Ôm chặt): Nhận thức sâu về khoái lạc

Trong hành trình LENS, sau khi đã nhìn thẳng vào căng thẳng, bước tiếp theo là Embrace (Ôm chặt) - học cách nhận thức sâu về khoái lạc. Niềm vui là một phần tự nhiên của đời sống, nhưng nếu chỉ dừng lại ở khoái lạc ngắn hạn, lãnh đạo dễ rơi vào vòng xoáy tìm kiếm vô tận. Embrace không phủ nhận niềm vui, mà mời gọi lãnh đạo ôm chặt nó bằng sự tỉnh thức, để biến khoái lạc thành năng lượng bền vững. Nghiên cứu về Hedonic Treadmill (Băng chuyền khoái lạc), cho thấy niềm vui từ thành công nhanh chóng phai nhạt, buộc con người phải chạy liên tục để tìm kiếm cảm giác mới. Ngược lại, Broaden and Build Theory (Lý thuyết Mở rộng và Xây dựng) của Barbara Fredrickson chứng minh rằng cảm xúc tích cực, nếu được nuôi dưỡng bằng thấu cảm và phục vụ, sẽ mở rộng tầm nhìn, khơi dậy sáng tạo, và xây dựng nguồn lực bền vững. Đức Phật từng dạy rằng niềm vui không phải là điều cần tránh, nhưng nếu bám chấp thì ngay cả hạnh phúc cũng chứa hạt giống khổ đau.

Atisha, bậc thầy Phật giáo Tây Tạng, phân biệt ba loại hạnh phúc:

- Thế tục: Từ tài sản và danh vọng, ngắn hạn và dễ phai nhạt.

- Nhân văn: Từ đạo đức và tình thương, ổn định và gắn kết cộng đồng.

- Tối thượng: Từ trí tuệ và giải thoát, vượt khỏi điều kiện bên ngoài.

Trong lãnh đạo, nếu chỉ dừng lại ở hạnh phúc thế tục, niềm vui sẽ chóng tàn. Nhưng khi nuôi dưỡng hạnh phúc nhân văn và hướng đến hạnh phúc tối thượng, niềm vui trở thành động lực bền vững cho sáng tạo và trách nhiệm xã hội. Aristotle gọi hạnh phúc là eudaimonia (sự nở hoa của đời sống) - đạt được qua đức hạnh và mục đích. Ông phân biệt giữa hedonia (khoái lạc ngắn hạn) và eudaimonia (hạnh phúc bền vững). Trong lãnh đạo, niềm vui chỉ thực sự bền vững khi gắn với đức hạnh, trí tuệ và sự phục vụ cộng đồng.

Tại Việt Nam, Vinamilk là minh chứng rõ rệt. Niềm vui từ doanh thu và thị phần được nuôi dưỡng bằng niềm tự hào mang lại sản phẩm sạch cho hàng triệu gia đình. Một giám đốc từng chia sẻ rằng khoảnh khắc nhìn thấy trẻ em vùng sâu vùng xa được tiếp cận sữa sạch mới là niềm vui lớn nhất. Niềm vui ấy vượt khỏi phạm vi cá nhân, trở thành động lực để toàn bộ đội ngũ gắn kết và sáng tạo.

Niềm vui đoàn viên ngày Tết là hình ảnh quen thuộc: Không phải khoái lạc ngắn hạn của vật chất, mà là hạnh phúc sâu xa khi gia đình sum họp, chia sẻ và kết nối. Đây chính là minh chứng văn hóa rằng niềm vui, khi gắn với cộng đồng và tình thương, sẽ trở thành năng lượng nuôi dưỡng bền vững. Embrace (Ôm chặt) vì thế là lời mời gọi lãnh đạo học cách ở lại với niềm vui, thay vì chạy theo khoái lạc tức thời. Khi niềm vui được nuôi dưỡng bằng thấu cảm, đức hạnh và phục vụ, nó trở thành nguồn năng lượng ổn định, nuôi dưỡng sáng tạo, và khơi dậy trách nhiệm xã hội. Niềm vui, nếu được nhìn bằng con mắt tỉnh thức, không còn là sự hưng phấn ngắn hạn mà trở thành dòng chảy nuôi dưỡng văn hóa, nơi lãnh đạo tìm thấy sự cân bằng giữa thành công bên ngoài và bình an bên trong, mở ra khả năng đổi mới bền vững.

Notice (Nhận diện): Khổ đau lan tỏa

Sau khi đã ôm chặt niềm vui bằng sự tỉnh thức, bước thứ ba trong hành trình LENS là Notice (Nhận diện) - nhìn thấy khổ đau không chỉ ở cá nhân mà trong toàn bộ hệ thống. Lãnh đạo thường tập trung vào hiệu suất và kết quả, nhưng ít khi nhận ra rằng cảm xúc tiêu cực lan truyền như một dòng chảy, ảnh hưởng đến toàn bộ tổ chức. Theo Gallup, tình trạng kiệt sức gây thiệt hại hơn 322 tỷ USD mỗi năm cho doanh nghiệp toàn cầu thông qua giảm năng suất và tăng tỷ lệ nghỉ việc. Hiện tượng emotional contagion (lây lan cảm xúc), cho thấy tâm trạng của lãnh đạo có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu suất và sức khỏe tinh thần của nhân viên. Khi lãnh đạo căng thẳng hoặc hoài nghi, toàn bộ tổ chức dễ rơi vào trạng thái phòng thủ, mất sáng tạo và giảm khả năng đổi mới.

Đức Phật gọi đây là khổ trầm luân: Vòng xoáy vô thường mà không ai thoát khỏi. Ngài dạy rằng con người bị chi phối bởi năm uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức). Khi năm uẩn bị ô nhiễm bởi tham ái và vô minh, khổ đau lan tỏa như một cái cây: Rễ mục ruỗng, thân cây yếu ớt, cành lá héo úa, hoa và quả không thể phát triển. Trong tổ chức cũng vậy, khi gốc rễ là lãnh đạo căng thẳng, thân cây là hệ thống quản trị trở nên cứng nhắc, cành lá là nhân viên mất động lực, và hoa quả - sản phẩm, dịch vụ, giá trị xã hội - đều suy giảm. Người Việt có hình ảnh quen thuộc về ao làng: Một gợn sóng nhỏ cũng có thể lan ra khắp mặt nước. Khổ đau trong tổ chức cũng vậy - một lãnh đạo căng thẳng, một nhóm mất niềm tin, có thể tạo ra làn sóng tiêu cực lan rộng. Ngược lại, khi lãnh đạo gieo niềm vui và sự thấu cảm, hiệu ứng tích cực cũng lan tỏa, giống như ao làng phản chiếu ánh trăng, làm sáng cả mặt nước.

Trong lịch sử Việt Nam, Trần Nhân Tông sau khi lãnh đạo đất nước vượt qua chiến tranh đã từ bỏ ngai vàng để trở thành thiền sư. Ông nhận ra rằng khổ đau của một vị vua không chỉ là cá nhân, mà còn lan tỏa đến toàn dân. Việc buông bỏ quyền lực là cách ông giải phóng cả bản thân lẫn cộng đồng khỏi vòng xoáy tham ái.

Trong thời hiện đại, Toyota sau Thế chiến II từng đối diện văn hóa căng thẳng vì áp lực phục hồi kinh tế. Thay vì duy trì mô hình cạnh tranh khắc nghiệt, họ phát triển triết lý kaizen (cải tiến liên tục), khuyến khích nhân viên chia sẻ khó khăn và cùng nhau tìm giải pháp. Sự thay đổi này không chỉ giảm khổ đau hệ thống mà còn khơi dậy sức mạnh đổi mới, đưa Toyota trở thành biểu tượng toàn cầu.

Nhiều doanh nghiệp ngày nay thực hành compassion circles (vòng tròn từ bi) - những buổi đối thoại nơi lãnh đạo và nhân viên cùng chia sẻ khó khăn, lắng nghe nhau mà không phán xét.

Khi khổ đau được thừa nhận tập thể, nó không còn là gánh nặng cá nhân mà trở thành chất liệu cho sự gắn kết và sáng tạo. Notice (Nhận diện) vì thế là bước quan trọng để lãnh đạo thấy rằng căng thẳng không phải vấn đề cá nhân mà là tín hiệu hệ thống. Giống như quan sát một cái cây, ta không chỉ nhìn vào lá héo mà phải nhận ra rễ đã bị nhiễm độc. Khi khổ đau được nhận diện bằng tỉnh thức, nó trở thành nền tảng cho sự chuyển hóa tập thể, mở ra khả năng kiến tạo một hệ sinh thái tài chính nhân văn.

Shift (Buông bỏ tham ái)

Sau khi đã Look để nhận diện căng thẳng, Embrace để thấu hiểu bản chất khoái lạc, và Notice để quan sát khổ đau, bước cuối cùng trong hành trình LENS là Shift (Buông bỏ tham ái). Đây không phải là từ bỏ mục tiêu hay phủ nhận tham vọng, mà là buông bỏ sự bám chấp vào quyền lực, lợi nhuận ngắn hạn và hình ảnh cá nhân. Buông bỏ mở ra con đường mới: Phục vụ, hợp tác và sáng tạo.

Trong kinh điển, có câu chuyện về một vị vua dâng kho báu cho Đức Phật. Ngài từ chối, để nhắc rằng giá trị thật không nằm ở quyền lực hay của cải, mà ở sự tự do nội tâm. Hình ảnh hoa sen nở từ bùn minh họa cho tinh thần này: Khổ đau và tham ái là bùn, nhưng khi buông bỏ, trí tuệ và từ bi nở rộ như hoa sen thanh khiết. Hơn 2.500 năm sau, thông điệp ấy vẫn vang vọng trong thế giới tài chính. Theo PwC, 79% nhà đầu tư toàn cầu ưu tiên doanh nghiệp có chiến lược ESG (Environmental, Social, and Governance - Môi trường, Xã hội và Quản trị) rõ ràng, và 65% sẵn sàng chấp nhận lợi nhuận thấp hơn trong ngắn hạn để đổi lấy giá trị dài hạn.

 

 

Larry Fink, CEO BlackRock, khẳng định tương lai đầu tư phụ thuộc vào ESG. Quyết định chuyển hướng sang năng lượng tái tạo và giáo dục không chỉ củng cố thương hiệu BlackRock mà còn tạo niềm tin lâu dài từ cổ đông và nhân viên. Song song đó, Bill Gates tuyên bố sẽ dành gần như toàn bộ tài sản của mình cho các hoạt động từ thiện và phát triển bền vững vào năm 2045. Cam kết này phản ánh tinh thần buông bỏ tham ái, tạo ảnh hưởng mạnh mẽ đến thế hệ nhà đầu tư trẻ.

Tại Việt Nam, nhiều doanh nghiệp cũng đang đi theo hướng này. Vingroup đầu tư mạnh vào xe điện VinFast để thúc đẩy năng lượng xanh, và Bamboo Capital triển khai các dự án năng lượng tái tạo. Những bước đi này, cho thấy xu hướng ESG không chỉ mang tính toàn cầu mà còn hiện hữu ngay trong cộng đồng doanh nghiệp Việt. Buông bỏ tham ái, vì thế, không phải là mất mát, mà là sự chuyển hóa để kiến tạo niềm tin lâu dài và giá trị xã hội. Buông bỏ tham ái đồng nghĩa với việc chuyển từ “tối đa hóa lợi nhuận” sang “tối đa hóa giá trị xã hội”. Quản trị hiện đại hỗ trợ sự chuyển hóa này thông qua minh bạch, đối thoại và sự tham gia của cộng đồng.

Khi lãnh đạo biết buông bỏ, họ không còn bị trói buộc bởi nỗi lo kiểm soát tuyệt đối, mà học cách tin tưởng vào đội ngũ, vào cộng đồng, và vào giá trị lâu dài. Trong văn hóa Việt, hình ảnh thả cá chép ngày Ông Công Ông Táo là biểu tượng của sự buông bỏ và tái sinh. Cá chép được thả về sông không phải là mất mát, mà là hành động mở ra hành trình mới, mang theo lời cầu chúc cho sự thịnh vượng. Buông bỏ tham ái trong lãnh đạo cũng vậy: Giải phóng tổ chức khỏi vòng xoáy ngắn hạn để mở ra con đường bền vững.

Tóm lại, khi bốn bước LENS được thực hành trọn vẹn, lãnh đạo không chỉ vượt qua nỗi đau cá nhân mà còn kiến tạo một hệ sinh thái tài chính nhân văn và bền vững. Look biến căng thẳng thành dữ liệu cho hành động. Embrace chuyển niềm vui ngắn hạn thành động lực bền vững. Notice biến khổ đau thành nền tảng cho văn hóa thấu cảm. Shift tái định nghĩa thành công bằng giá trị xã hội và sự bền vững. Trong thế giới nơi mỗi quyết định tài chính ảnh hưởng đến hàng nghìn gia đình, LENS không chỉ giúp lãnh đạo vượt qua nỗi đau cá nhân mà còn kiến tạo một hệ sinh thái nhân văn. Đây là lời kêu gọi hành động: Hãy nhìn sâu, thấu cảm, nhận diện và buông bỏ, để tổ chức không chỉ tăng trưởng mà còn trở thành nguồn lực cho sự chuyển hóa xã hội.