NGHĨ VỀ NĂM MỚI, NGÀY MỚI

 

VU GIA

 

 

Không nên sống kiểu hư tình giả ý, mà nên nhận biết được bản tính của mình, thuận theo bản tính của mình mà làm, không nên chấp tướng, vô câu vô thúc, vô ngã vô tướng. Trọng điểm của công đức chính là tâm niệm thư sướng, chứ không phải cố chấp.

Theo quan niệm nhà Phật, thời thời đều tốt, ngày ngày đều ngày tốt, người người đều người tốt, mọi việc đều việc lành... thì ta nghĩ tới cái không vui làm gì cho nặng lòng. Có số chuyện xảy ra thường ngày, hiện ra trước mắt, nhưng dường như chẳng mấy ai để ý, đó là mỗi sáng ngủ dậy, muôn loài muôn vật đều đón chào ngày mới, tức là ngày nào cũng mới.

Xuân về Tết đến, gọi là năm mới. Năm mới, muôn loài muôn vật đều mừng vui, hớn hở đón xuân. Người người gặp nhau tay bắt mặt mừng, chúc nhau những điều tốt lành; những chuyện giận hờn đều sẵn sàng bỏ qua; mở rộng tâm thiện lành với người khốn khổ hơn mình, v.v. Vậy tại sao ngày ngày ta không làm như thế? Ngày nào cũng ngày mới kia mà. Trong bài thơ “Vô đề”, nhà thơ Hồ Chí Minh có câu “Nhất niên tứ quý đổ xuân thiên” (Một năm là cả bốn mùa xuân). Chúng ta làm được không? Có vững niềm tin cùng sự khoan dung, chắc chắn sẽ được. Ngày ngày thân tâm an lạc, chính là ngày xuân đang ở cùng ta. “Hãy tự mình thắp đuốc lên mà đi”, đó là lời Phật dạy.

“Hãy nương tựa chính mình”

Năm mới, ai cũng cầu chúc, cầu mong sự bình an đến với mình, với người thân, với cộng đồng... Sự cầu mong này chẳng có gì sai, bởi ai cũng mong ngày ngày được yên lành, cả năm được yên lành, không gặp điều gì tai hại, rủi ro. Nhưng phải nhớ rằng thế gian có bao nhiêu đẹp đẽ, hạnh phúc, vui vẻ, cũng có bấy nhiêu đau xót, cực khổ, sầu bi. Thường thường, hạnh phúc, đẹp đẽ, vui vẻ trong trí nhớ như hoa phù dung sớm nở tối tàn, còn đau xót, cực khổ, sầu bi lại thâm nhập lòng người thật lâu, khó quên được.

Trong kinh Pháp Cú (số 160), Phật đã dạy: “Hãy nương tựa chính mình/ Chứ nương tựa ai khác?/ Người khéo điều phục mình/ Đạt chỗ tự khó đạt”. Do đó, bước vào đời phải cần có một ý chí kiên định, một lòng quyết tâm hướng về phía trước, không bao giờ lùi bước, thì dù tương lai ra sao cũng là đều do mình nắm giữ, chứ không phải do người khác bố thí. An an ổn ổn sống qua ngày, khác gì con cá muối.

Từ bản thân và những người tôi biết, chỉ cần kiên trì đi tới rồi nhiều năm sau nhìn lại sẽ phát hiện mình đã vượt qua cái tự gọi là giới hạn. Con người lúc còn sống, nói dài cũng không dài, nên chớ phó mặc dòng đời đưa đẩy như bèo dạt mây trôi. Nói như Nguyễn Công Trứ “Không công danh thà nát với cỏ cây”, nhưng tôi chuộng sự nghiệp hơn, nên cố gắng trả ơn đời theo cách của mình.

Thời gian không đợi người. Lúc còn trẻ thì càng lại phải nắm bắt thời gian, một giây cũng không được lãng phí. Thời thanh niên là lúc cần phải dũng mãnh tinh tiến, bởi khi có tuổi rồi, tâm thái sẽ khác đi, tiến bộ sẽ chậm hơn, không thể duy trì trạng thái đỉnh phong nữa.

Có không ít người quan niệm người chết như đèn tắt, không có kiếp sau. Chuyện này, nói có cũng được, nói không có cũng được. Nhưng chuyện thực tế ở đời, không ai có thể phản bác, nếu kiếp này không chịu cố gắng thì sẽ bị người khác chà đạp, sống tàn tạ cả đời. Trong kinh Kim Cang, Phật cũng đã dạy: “Ngã tướng, nhân tướng, chúng sinh tướng, vô ngã tướng, vô tha tướng, vô chúng sinh tướng, phi ngã tướng, phi tha tướng, phi chúng sinh tướng” (Có ta, có người, có chúng sinh, không ta, không người, không chúng sinh, nếu ta còn ham muốn, người còn ham muốn, chúng sinh còn ham muốn không thể chân chính buông tha). Do vậy, không nên sống kiểu hư tình giả ý, mà nên nhận biết được bản tính của mình, thuận theo bản tính của mình mà làm, không nên chấp tướng, vô câu vô thúc, vô ngã vô tướng. Trọng điểm của công đức chính là tâm niệm thư sướng, chứ không phải cố chấp.

Đến tuổi chúng tôi (U80), dường như ai cũng ngộ rằng tâm niệm không thoải mái, sống cũng như chết. Tâm niệm thông/ thư sướng, chết cũng như sống. Sống một đời, một kiếp chỉ cầu vui sướng trong lòng, không có tiếc nuối, mà cũng không phải cái xác biết đi, trống không, bi phẫn để linh hồn chịu dằn vặt suốt đời thì sống có ý nghĩa gì.

Thành tựu không có đường tắt

“Hữu sự tất cầu”, nhất là những ngày đầu năm mới này, nhưng nếu sau đó gặp chuyện không như ý, thì sân, si nổi lên rồi than trời trách đất, bổ báng tiền nhân. Điều này, không hay cho lắm, hãy tĩnh tâm nhìn lại mình. Người xưa thường nhắc nhở: “Tiên trách kỷ, hậu trách nhân” là khuyên chúng ta khi gặp khó khăn, trở ngại, thay vì vội vàng đổ lỗi cho người khác, trước hết cần phải tự xem xét, đánh giá lại bản thân mình để tìm ra nguyên nhân và rút kinh nghiệm. Đây là một triết lý sống sâu sắc, đề cao tinh thần tự chịu trách nhiệm và khiêm nhường. Nếu làm được như thế sẽ thấy nhẹ lòng, vững bước đi tiếp về phía trước.

Trên đường hướng tới tương lai, phải luôn nhớ rằng thất bại không phải là chuyện xấu, bởi vì qua nó, ta biết rõ nhược điểm của mình mà cố gắng hơn. Đức Phật đã dạy: “Chính ta bảo vệ ta/ Chính ta nương tựa ta/ Chính ta điều phục ta/ Như ngựa theo thương gia” (Kinh Pháp Cú, số 380).

Cầu không được, nhiều người than sống mệt mỏi, nhưng với tôi dù sao cũng tốt hơn so với không có công việc gì. Đây là một trong bát khổ trong Khổ đế của nhà Phật (Cầu bất đắc khổ), là một trong những khổ đau căn bản của kiếp người, nên chúng ta cần phải chấp nhận sống chung với nó, mượn nó làm bàn đạp để tiến lên. Thành tựu thật sự của chính mình không có đường tắt. Không dựa vào ngoại lực, muốn thành tựu cũng chỉ có mệt mỏi. Dựa vào ngoại lực để kiếm chút thành tựu, thì thành tựu ấy không phải của chính mình, giống như vàng mạ, nhìn thấy đẹp, song giá trị chẳng bao nhiêu.

Dĩ nhiên, ngoại lực không thể không dùng, nhưng thành tựu từ nỗ lực bản thân mới gọi là thành tựu. Từ thực tế bản thân, tôi thấy rằng muốn có thành tựu, thì mỗi khi lao vào việc gì cũng phải kiên trì, không buông bỏ, cố gắng học tập, cố gắng suy nghĩ tìm phương án tối ưu mới đạt hiệu quả. Cần phải nhớ, học tập vẫn vô cùng trọng yếu, nhưng đừng nên bắt chước người khác. Bắt chước người khác, thì mãi là cái bóng của họ chứ không phải thứ của mình có được.

Trên đời này, có rất nhiều sự tình, nếu chúng ta không cố gắng làm thì một cơ hội nhỏ nhoi đều không. Nhưng nếu chúng ta nỗ lực làm, vậy thì có chút cơ hội dù nhỏ nhoi. Không bức ép tiềm lực của mình, vĩnh viễn không biết mình bực nào ưu tú. Nhẫn nhịn, nhẫn nhục, nhường nhịn cũng từ đây mà có. Nhưng sự đời, khi kẻ mạnh nhường nhịn thì gọi là cảnh giới, còn người yếu nhường nhịn thì gọi là mềm yếu, đớn hèn. Do vậy, một khi đã làm người thì hãy luôn cố gắng vượt qua chính mình để được sự tôn trọng.

“Lấy khổ làm thầy”

Học Phật không chỉ thông qua kinh sách, mà quan trọng là thông qua công việc thường ngày. Phật môn chú trọng tế thế cứu đời, thiện chí giúp người, cấm sát sinh, cấm trộm cắp, cấm tham lam, cấm nói dối, cấm tà dâm,... Những người tự xưng là con Phật (Phật tử) hiện nay, bao người thực hành những lời dạy ấy?

Ăn chay, niệm Phật, không sắc, không dục? Tôi nghĩ bản thân mình chưa thể đạt cảnh giới ấy, nên chấp nhận làm kẻ phàm phu, nhưng cố gắng không làm điều gì lợi mình hại người là vui rồi, giúp được ai điều gì đó càng thấy vui hơn, dù rất nhỏ. Dân gian thường nói: “Dù xây chín tháp Phật đài/ Không bằng nhặt một cây gai giữa đường”. Việc không lớn, nhưng một khi có chút niệm thiện dấy lên là đáng mừng. Đức Phật từ bi phổ độ thiên hạ, lòng mang chúng sinh, chúng ta học tập được chút da lông của Ngài là mãn nguyện lắm rồi.

Bất cứ chuyện gì cũng có lợi hại song hành. Nhưng ông cha ta từng dặn dò không thể lưu danh thiên cổ, thì cũng đừng để tiếng xấu muôn đời. Đây là lằn ranh đạo đức, làm người không thể không chú ý. Tương lai thế nào không ai biết, hiện tại cũng biến đổi thường xuyên, chỉ có quá khứ là không thay đổi, mỗi lần nhớ lại làm cho người ta vui buồn lẫn lộn nhưng không thể nào tìm lại được nên sinh ra khổ.

Phật dạy: “Tri túc thường lạc” (Biết đủ thường vui), nên không có gì phải lo sợ khi cái khổ, cái không vui ập đến. Khi ta lo lắng, thì tâm ta không lúc nào được yên ổn, lại làm cho những người quý mến ta càng thêm lo lắng, chẳng có chút ích lợi nào. Hãy theo lời Phật dạy: “Lấy khổ làm thầy”, thì tôi tin sẽ được tâm an trí sáng.

Làm người, vô tri/ ngu dốt không đáng sợ. Đáng sợ nhất là không biết mình vô tri/ ngu dốt. Một khi không thể thanh tỉnh nhận biết mình, chắc chắn sẽ nhận quả đắng. Chớ vội nản lòng trước khó khăn. Người xưa nói xe đến trước núi ắt có đường, thuyền đến đầu cầu tự nhiên thẳng. Sự tình không có gì là tuyệt đối, chuyện tương lai không ai nói trước được. Hãy tin có nỗ lực ắt có thu hoạch.

Buông xuôi thì dễ, kiên trì mới khó. Trong quá trình trưởng thành, cần phải ép mình một chút sẽ phát hiện nguyên lai so với chính mình còn ưu tú. Vào đời, không ít thứ làm cho ta động tâm, nhưng cần phải có lý trí xét đoán. Có lắm thứ không thuộc về chúng ta, thì đừng cưỡng cầu. Bởi cưỡng cầu chỉ khổ mình, cho dù cưỡng cầu được cũng chưa chắc là của mình, có khi dẫn tới bất an.

Làm người có dã tâm không hề sai, bởi dã tâm có thể kích thích ta đạp bằng chướng ngại, nhưng nhiều khi dã tâm cũng nô dịch ta. Vấn đề cốt lõi ở bản tâm mình. Kỳ thật, ở sâu trong nội tâm mỗi người đều có mặt âm u, chỉ có điều nhiều người đè lại mặt nội tâm âm u của chính mình, đem chính mình ngụy trang để thế nhân gọi là người tốt. Thực ra, cũng có ít người cả đời là người tốt, nhưng cũng có không thiếu người chỉ cần có đầy đủ hấp dẫn sẽ triệt để bộc phát ra mặt nội tâm âm u che giấu xưa nay.

Nỗ lực làm mới mình

Trong kinh Di Giáo, Phật dạy: “Giữ tâm một chỗ, việc gì cũng xong”. Trên đường tiến về tương lai luôn có trắc trở, gập ghềnh, nếu không kiên trì, không nỗ lực, làm sao có thành tựu? Phải luôn nhớ rằng, nếu mình không có giá trị, thì sẽ không được ai coi trọng, dù là người thân cũng chỉ có thương xót chứ không có coi trọng.

Một người có thể không có thiên phú, nhưng tuyệt không thể không có nghị lực cùng tâm tính kiên định. Chịu khổ có thể rèn luyện chính mình, nghịch cảnh có thể trùng sinh. Một người cho dù thiên phú có tốt tới đâu đi nữa, nếu không có cố gắng, thì cuối cùng cũng trở thành bình thường.

Lịch sử nhân loại cho thấy không có người nào chỉ dựa vào thiên phú mà thành công, nhiều hơn cả là dựa vào cố gắng. Cần cù bù thông minh, lời này rất có lý. Nhưng nói dễ, làm không dễ. Muốn cần cù, phải có nội tâm cùng nghị lực cường đại, chứ không phải chỉ có ở lời nói và trong suy nghĩ.

Trải qua cuộc sống hơn 70 năm, quảng giao không kém và cũng rút ra một ít kinh nghiệm bản thân, tôi thấy một người thiên phú cường đại, nhưng không có nội tâm cường đại cùng nghị lực, thì ánh sáng thiên phú cuối cùng sẽ tắt lịm, sau đó trở thành một cái bình thường tồn tại giữa cuộc đời. Ngược lại, nếu không ngừng lấy mồ hôi công sức vượt qua rào cản chính mình, chắc chắn sẽ đạt ít nhiều thành tựu. Và trong những người như thế có tôi. Và cũng từ thực tế này, tôi lại hiểu rằng thiên phú không tốt không liên quan, không có hậu trường không có quan hệ, chỉ cần nỗ lực, tất cả đều có thể.

Thế nhân bình thường đều chỉ thấy mặt ngoài phong quang, mà không nhìn thấy những nỗ lực cùng vất vả của họ. Mỗi người đều có lựa chọn của mình và phải gánh chịu trách nhiệm cùng hậu quả.

Muốn không bị người khác coi thường, vứt bỏ, chỉ có cách nỗ lực vươn lên để tự thân giá trị ngày càng cao. Khi một người có tiềm lực hoặc có giá trị cao, thì có làm điều gì sai cũng đều trở thành sự tình có ý nghĩa. Đây chính là hiện thực cuộc sống.

Thế sự há có thể thuận buồm xuôi gió như nguyện ước của con người. Vì thế, mỗi người cần phải cố gắng vượt qua những gập ghềnh trắc trở trên đường hướng tới tương lai, nếu không muốn ngồi nhìn mọi người lướt qua. Trên đời này, thành công chưa từng có ngẫu nhiên. Muốn đi càng xa, nhất định phải nỗ lực so với người khác càng lớn, nhưng cố giữ được bản tâm thiện lành, bởi “Mẹ cha hay bà con/ Không làm gì được cả/ Chính nhờ tâm nguyện lành/ Đưa ta lên cao cả” (Kinh Pháp Cú, số 43).

Năm mới, ngày mới, chúng ta cùng thành tâm cầu nguyện người người được thêm niềm tin mới, cố gắng nỗ lực làm mới mình, nhất là những người tuổi trẻ rường cột của gia đình, của đất nước, sống cuộc sống can đảm, danh dự, yêu thương và tử tế. Xuân này, mùa xuân đầu tiên chúng ta bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, rất cần những ước nguyện như thế, những con người như thế để “Làm cho đất nước càng ngày càng xuân” (Hồ Chí Minh).