THÁNH TỔ KHÔNG LỘ VÀ NGHỀ CHÀI LƯỚI
DIỆU HỈ VICKY LÊ
Trong kho tàng văn hóa Phật giáo Việt Nam, những sự tích lạ lùng về các thánh tổ Từ Đạo Hạnh (1072-1116), Không Lộ (1016-1094)... đôi khi gây khó hiểu cho người đọc phổ thông bởi vì đó không phải lịch sử mà là thần tích pha lẫn phong cách truyện nhà thiền, nên các chi tiết có thể được cô đọng, hình tượng hóa rất cao chứ không thể hiểu theo nghĩa thông thường, điển hình như việc Đại sư Không Lộ từng làm công việc của ngư phủ.
Cuốn sách về các chân sư đại thủ ấn của Phật giáo Ấn Độ cũng có nhiều vị đại sư gắn với hình ảnh cá và có một vị làm nghề giống như Không Lộ đó là Minapa. Ngài sống vào khoảng đầu thế kỷ X1 cũng rất gần với ngài Không Lộ ở thế kỷ XI. Thông qua hai nhân vật Phật giáo này chúng ta hãy thử tìm hiểu xem nghề đánh cá trong truyện chỉ là một chi tiết hiểu theo nghĩa đen để chỉ nghề cũ của nhân vật đã “buông đao lập địa” hay còn gửi gắm một ý nghĩa gì khác hay không?
Theo sách Thiền uyển tập anh, sư Không Lộ “người Nghiêm Quang, Hải Thanh, họ Dương. Dòng dõi làm nghề chài, sau bỏ nghề chài, hướng lòng theo Phật, thường trì tụng Đà la ni môn. Trong khoảng Chương Thánh Gia Khánh (1059 - 1065) cùng bạn đạo là Giác Hải cất bước vân du, tạm đến chùa Hà Trạch nương thân, mặc áo cỏ, ăn lá cây, đến nỗi quên chính thân mình. Ngoài dứt ruỗi dong, trong tu thiền định, tâm thần tai mắt ngày một nhẹ nhàng, bèn bay lên không, đi trên nước, làm cọp nép, kêu rồng xuống, muôn quái nghìn kỳ, người không lường nổi”2.
Trong sách các vị chân sư đại thủ ấn có ghi chép về một vị đại sư thứ tám là Minapa “con người xui xẻo”, câu kệ nói về xuất thân của ngài như sau:
“Người ngư phủ bám chặt vào chiếc cần câu
Trôi dạt ra biển cả của số phận
Sống sót trong bụng cá
Tu tập phép du già...”
Còn theo truyền thuyết, thì ghi Minapa vốn làm nghề chài lưới ở vùng Bengal (Ấn Độ). Ngài thường ngày vẫn dong thuyền ra khơi đánh cá đem về chợ bán để độ thân3.
Về pháp môn tu hành, theo sử sách cả hai ngài đều có liên hệ với đức Quán Thế Âm.
Bản in đời Nguyễn của An Thiền dưới cái tên trùng khắc Đại Nam thiền uyển truyền đăng tập lục, quyển thượng, tờ 20a6-22a9 chép về Không Lộ: “Trong khoảng Thái Ninh đời vua Lý Nhân Tông (1066-1128) có Thiền sư Không Lộ người Lại Trì, huyện Chân Định, tỉnh Nam Định, thường cùng Giác Hải và Từ Đạo Hạnh kết làm đồng chí. Năm 29 tuổi, ba người đi qua Thiên Trúc theo học với một vị sa môn. Được lục trí thần thông rồi bèn trở về quê mình, dựng chùa Diên Phúc, chuyên trì chú Đại bi (chân ngôn của Bồ tát Quán Thế Âm)”4.
Thiền sư Không Lộ
Minapa còn gọi là Macchendra hay Mina, ngài vốn là bậc đệ nhất chân sư (Adi Guri) của giáo phái Sakta, tức dòng tu Yogini Kaula hay còn gọi là Siddhamarta. Kinh Kaulajrana Nimaya có ghi phần giáo pháp mà Đại Phạm Thiên truyền cho Umadevi. Cũng có tương truyền rằng Minapa đã nhặt được kinh này ngoài biển, vì con trai của thần Siva hóa chuột đánh cắp kinh này, sau đó ném ra biển. Cho nên mới có sự tích Minapa học được pháp thuật này ở Nepal. Người ta còn cho rằng chính Bồ tát Quán Thế Âm dạy cho thần Siva môn Du già, và Minapa vô tình học được khi thần Siva truyền lại pháp này cho Parvatte tức Umadevi5.
Điểm giống nhau của hành trạng hai ngài còn là sau khi đắc pháp đều hiển lộ nhiều thần thông được vua chúa nể trọng và cùng nổi tiếng linh nghiệm trong vấn đề cầu mưa.
Chùa Thần Quang (của ngài Không Lộ), xưa là Nghiêm Quang, ở tại xã Dũng Nhuệ, huyện Giao Thủy, thể chế rộng rãi, là chỗ trụ trì của Dương Không Lộ, nay hiển linh, phàm có thiên tai thủy hạn đến cầu liền nghiệm6.
Ngày rằm tháng Giêng năm Nhâm Tý đời vua Lý Nhân Tông (1066-1128), Không Lộ được vua mời xử lý hai con tắc kè ở điện Liên Manh, sau đó được ban quốc sư, vàng bạc 1.000 lượng, cùng 500 khoảnh ruộng7.
Ngày mồng 3 tháng 6 năm Kỷ Hợi, niên hiệu Hội Tường Đại Khánh thứ 10 (1119), sư (Không Lộ) viên tịch. Môn đồ thu thập xá lợi táng trước cửa chùa. Sau đó, vua ban chiếu sửa rộng chùa này và đặc cách cho thuế hộ 20 người để trông coi hương khói8.
Còn truyền thuyết về Minapa nói rằng khi nạn đói kém vì thiên tai hạn hán xảy ra ở Nepal, thì chỉ có ngài mới đủ khả năng cầu đảo. Vua Narendradeva đã sai sứ giả đến tìm. Minapa nhận lời và bảo sứ giả về trước, còn ngài hóa thân thành một con ong nghệ xuất hiện bay quanh chỗ vua. Nhà vua vừa đưa tay tóm bắt thì trời đổ mưa. Cảm động công đức ấy, vua cho vẽ chân dung của ngài để thờ phụng khắp nơi như một vị thần thủ hộ của xứ Nepal. Ngày nay, người ta còn thấy tại một trong những ngôi đền chính của thủ đô Kathmandu có tượng thờ ngài Minapa9.
Cả hai đại sư Phật giáo này đều có tín ngưỡng vượt ra ngoài Phật giáo, được cả cộng đồng Phật giáo và ngoài Phật giáo thờ phụng. Với Không Lộ Thiền sư thì ông được thờ như Tổ sư Phật giáo lẫn thần thánh dân gian với tên gọi Nam Thiên Thánh Tổ, thậm chí làm Thành hoàng làng tại đình ông Khổng trong quần thể phủ Giầy, thôn Tiên Hương, xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình10 cũng như nhiều nơi khác. Minapa thì được coi là một vị là một vị Thần mưa được cả người Hindu và Phật giáo ở Nepal thờ phụng. Người Hindu coi ông là hiện thân của Shiva, trong khi người Phật giáo coi ông là hiện thân của Quán Thế Âm11.
Sau khi tìm hiểu nhiều điểm tương đồng trong xuất thân và tu hành cũng như hiển ứng của hai ngài như trên, chúng ta quay lại chủ đề chính đó là nghề chài lưới gửi gắm thông điệp gì trong các câu chuyện Phật giáo này.
Thiền uyển tập anh chỉ ghi vắn tắt về hành trạng các thiền sư, các sử sách Việt Nam cũng không quan tâm đến khía cạnh này, nhưng hình ảnh về cá lại được giải thích rất rõ ở truyện về Đại sư Minapa.
Minapa cũng được gọi là Minanatha, tên gọi này có nghĩa là chúa tể của loài cá. Truyền thuyết kể rằng Minapa được sinh ra dưới một ngôi sao không may mắn. Điều này, khiến cha mẹ ông ném đứa bé xuống biển. Ở đó, đứa bé bị một con cá nuốt chửng và sống ở đó nhiều năm. Các phiên bản khác của truyền thuyết tồn tại, bao gồm một phiên bản trong đó Matsyendranatha được sinh ra là một con cá và được Shiva biến thành một Siddha (Tất địa). Các phiên bản tiếng Tây Tạng của câu chuyện kể về một ngư dân trở thành Siddha tên là Mina, người bị một con cá ăn thịt khi đang làm việc ở vịnh Bengal12.
Con cá khổng lồ trong truyện là biểu trưng của đời sống tinh thần. Đối với một hành giả Mật tông (Tantrika), cá tượng trưng cho sự giải thoát, vì nó tự do bơi lội không cần phải nỗ lực, không cần phải ngủ nghỉ và không bị ướt (ái nhiễm, tỉnh giác)13.
Trong văn hóa Phật giáo cũng có khái niệm Bát đại cát tường hay Tám tướng cát tường thù thắng bao gồm: Lọng bảo cái, song ngư, bình báu, hoa sen, bạch ốc, dây cuốn sách, tràng phan chiến thắng và bánh xe pháp luân. Song ngư hay cá kim sắc ở đây biểu tượng là hai con cá tượng trưng cho mắt đức Phật, biểu tượng này chỉ sự tỉnh thức, không xao lãng và luôn linh hoạt như cá bơi trong nước, đồng thời cũng là biểu tượng của sự tươi tốt, mãn nguyện, không còn khổ đau. Cặp cá vàng còn tượng trưng cho lòng từ bi và trí tuệ, tự do tự tại trong mọi nơi, mọi lúc14.
Như vậy, nghề chài lưới, ngư phủ của các đại sư còn có thể ẩn dụ cho hành động tìm kiếm, truy cầu sự tỉnh thức hoặc chỉ người truy cầu sự tinh tấn, từ bi, trí tuệ, tự do tự tại...
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Matsyendranatha
2. Lê Mạnh Thát: Nghiên cứu về Thiền uyển tập anh, Nxb. Hồng Đức 2021 tr.214
3. Keith Dowman soạn, Nguyên Thạnh Lê Trung Hưng dịch, Minh Tiến hiệu đính: Các Vị Chân Sư Đại Thủ Ấn (Masters Of Mahamudra Of The 84 Buddhist Siddhas), Nxb. Tôn Giáo 12/2007 tr.87
4. Lê Mạnh Thát: Nghiên cứu về Thiền uyển tập anh, Nxb Hồng Đức 2021 tr.360
5. Keith Dowman soạn, Nguyên Thạnh Lê Trung Hưng dịch, Minh Tiến hiệu đính: Các Vị Chân Sư Đại Thủ Ấn (Masters Of Mahamudra Of The 84 Buddhist Siddhas), Nxb Tôn Giáo 12/2007 tr.90
6. Lê Mạnh Thát: Nghiên cứu về Thiền uyển tập anh, Nxb Hồng Đức 2021 tr.351
7. Lê Mạnh Thát: Nghiên cứu về Thiền uyển tập anh, Nxb Hồng Đức 2021 tr.350
8. Lê Mạnh Thát: Nghiên cứu về Thiền uyển tập anh, Nxb Hồng Đức 2021 tr.214
9. Keith Dowman soạn, Nguyên Thạnh Lê Trung Hưng dịch, Minh Tiến hiệu đính: Các Vị Chân Sư Đại Thủ Ấn (Masters Of Mahamudra Of The 84 Buddhist Siddhas), Nxb Tôn Giáo 12/2007 tr.90,91
10. https://baonamdinh.vn/channel/5093/201310/nam-dinh-manh-dat-con-nguoi-khudi-tich-phu-day-2277605/
11. https://en.wikipedia.org/wiki/Matsyendranatha
12. https://en.wikipedia.org/wiki/Matsyendranatha
13. Keith Dowman soạn, Nguyên Thạnh Lê Trung Hưng dịch, Minh Tiến hiệu đính: Các Vị Chân Sư Đại Thủ Ấn (Masters Of Mahamudra Of The 84 Buddhist Siddhas), Nxb Tôn Giáo 12/2007 tr.90
14. https://daibaothapmandalataythien.org/y-nghia-tam-tuong-cat-tuong-thu-thang
Bình luận bài viết