VAI TRÒ CỦA PHẬT GIÁO TRONG SỰ LIÊN KẾT

CÁC LÀNG XÃ VIỆT NAM

 

VICKY LÊ

 

Phật giáo Việt Nam đã đồng hành cùng dân tộc suốt chiều dài lịch sử, đến nỗi người Việt đã quá quen thuộc với câu thơ “Mái chùa che chở hồn dân tộc, Nếp sống bao đời của tổ tông” và cũng trong cái xã hội đậm chất làng xã Việt Nam, Phật giáo cũng là nhân tố cố kết các làng xã với nhau. Điều này, được thể hiện qua các khía cạnh như: Tín ngưỡng Phật giáo, Văn hóa Phật giáo.

1. Tín ngưỡng Phật giáo

Trong thời kỳ Phật giáo phát triển tại Việt Nam đã có nhiều hệ tín ngưỡng xuất phát trong lòng Phật giáo rồi tràn ra ngoài ảnh hưởng đến cả tín ngưỡng dân gian mà điển hình như tín ngưỡng về Tứ Pháp, Lý - Trần chư Thánh Tổ Sư... Đặc điểm của cả hai loại hình tín ngưỡng này đó các đối tượng thờ cúng là các nhân vật Phật giáo được thờ ghép trong các ngôi chùa quy mô lớn hoặc thờ tự riêng rẽ trong các đình hoặc đền như thần thánh thế tục. Các chùa, đền loại này thường rất lớn làm nơi quy tụ cho cả một vùng miền, ví dụ như:

- Thiền sư Từ Đạo Hạnh được thờ tự ở rất nhiều tỉnh thành phía Bắc, nhưng điển hình là Hà Nội với 3 trung tâm chính nằm ở các quận Đống Đa, huyện Hoài Đức, huyện Quốc Oai. Tại Cầu Giấy với trung tâm là chùa Láng – Chiêu Thiền tự. Lễ hội ở đây là lễ hội cấp vùng với sự tham gia của các làng kẻ Láng, như Láng Thượng, Láng Hạ, Láng Trung cùng với Kẻ Mọc, Dịch Vọng, Yên Hòa... thậm chí, sự liên kết còn xa hơn ra cả vùng Tam Huyền, Pháp Vân nơi thờ Từ Vinh là cha của Thánh Tổ Thiền Sư. Cũng tôn vinh Thánh Từ Đạo Hạnh và hai người bạn Minh Không, Giác Hải thì tại huyện Hoài Đức, Hà Nội có trung tâm của tín ngưỡng này là chùa Tổng La Phù (Thiên Hưng tự) và hệ thống các chùa liên quan, như chùa Ngãi Cầu, chùa Thiên Văn, chùa Thiên Vũ, chùa Cả Trung Hưng... Đây là sợi dây liên kết của hệ thống các làng xã như La Phù, Dương Nội, Ngãi Cầu, An Khánh... Trên địa phận huyện Quốc Oai (Hà Nội), thì tín ngưỡng này cũng giữ vai trò liên kết làng xã rất mạnh với rất nhiều chùa mà nổi lên là chùa Thầy (Thiên Phúc tự) và chùa Đồng Bụt (Thiền Sư tự). Chùa Thầy là không gian sinh hoạt cố kết của Tổng Thầy gồm các làng Thụy Khuê, Đa Phúc, Phúc Đức, Sài Khê, Khánh Tân. Hàng năm, khi tới lễ hội 7/3, dân Đồng Bụt, xã Ngọc Liệp, đều đem lễ vật rước đến chùa Thầy, xã Sài Sơn và ngược lại dân Sài Sơn cũng mang lễ vật vào chùa Đồng Bụt dịp 10/3 âm lịch như một hình thức “kết chạ” trong dân gian.

 

Thiền sư Từ Đạo Hạnh

 

- Thiền sư Minh Không (nhiều khi được đồng nhất với Ngài Không Lộ) đây là nhân vật Phật giáo đời nhà Lý được thờ cúng tại nhiều ngôi chùa có cùng tên gọi, như Keo, Thần Quang tự... Cả đời Ngài tương truyền dựng cả 500 ngôi chùa, ngoài chức năng liên kết giữa dân cư các làng tôn Ngài làm Thành hoàng hay thờ cúng Ngài ở chùa, thì với quan hệ khăng khít với Thiền sư Từ Đạo Hạnh. Chúng ta còn thấy tín ngưỡng này tạo nên mối quan hệ vô hình giữa các nơi thờ các vị thiền sư hoặc thờ chung các vị này với nhau thành một bộ ba mà dân gian gọi là Lý Triều Tam Thánh Tổ. Cả Ngài Minh Không và Từ Đạo Hạnh đôi khi còn được tôn vào hàng Tứ Bất Tử cho thấy ảnh hưởng và sự cố kết của họ đôi khi đã vượt ra khỏi mức độ vùng, kẻ, hàng tổng để lan ra mức độ miền mà cụ thể là không gian văn hóa tín ngưỡng ở miền Bắc Việt Nam.

 

Thiền sư Nguyễn Minh Không

 

- Thiền sư Nguyễn Bình An đây là vị Thánh Tổ thiền sư đời Trần như sự tiếp nối của tín ngưỡng Thánh Tổ đời Lý. Trung tâm tín ngưỡng của vị này là các cộng đồng làng xã ở 2 huyện Chương Mỹ và Thanh Oai của thành phố Hà Nội hiện nay với 2 ngôi chùa lớn là chùa Trăm Gian và chùa Bối Khê. Các ngôi chùa, tín ngưỡng và lễ hội về vị Thánh Tổ thiền sư này là yếu tố liên kết làng xã, vùng của các cộng đồng, như: xã Tiên Phương (thôn Nội, thôn Thượng, thôn Phương Khê), xã Tân Hòa (thôn Thổ Ngõa), xã Mai Lĩnh của huyện Chương Mĩ cùng làng Bối Khê, xã Song Khê, huyện Thanh Oai. Tiêu biểu nhất trong sự liên kết này là tục kết chạ của Tiên Phương và Bối Khê là 2 nơi Thánh tu hành và bản quán. Các làng này tuy xa nhau về địa lý nhưng vẫn rước giao hiếu, gọi nhau là anh em, sẵn sàng giúp đỡ khi gặp nhau và có lệ làm cỗ Sãi để thết đãi lẫn nhau.

- Tứ Pháp: Hệ tín ngưỡng xuất phát từ Phật giáo (bao gồm nhiều vị như Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện, Man Nương, Thạch Quang Vương Phật, Bà Keo, Pháp Thông Vương Phật) được phổ biến tại Bắc Ninh, Hưng Yên, Hà Nội. Trung tâm cổ xưa nhất của tín ngưỡng này là vùng kẻ Dâu – Luy Lâu, nay là huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh với hệ thống chùa Dâu, Đậu, Tướng, Dàn, Keo, Tổ. Lễ hội vùng này gồm 12 làng của tổng Dâu (Khương Tự: Đại Tự, Thanh Tương...) và cả làng Keo (Giao Tất) ở gần đó. Một nhóm các làng xã được liên kết bởi tín ngưỡng này nằm ở các làng thuộc Tổng Thái Lạc (Quan Trung, Nhạc Miếu, Hồng Cầu, Hồng Thái) xã Lạc Hồng, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên, đó chỉ là hai trong nhiều cộng đồng có gắn kết với nhau bằng loại hình thờ tự Tứ Pháp này.

- Ngoài các vị Bồ tát, Thánh Tổ có công trạng, sự tích lẫy lừng thì còn rất nhiều các vị tổ sư, tổ sư ni khác của Phật giáo cũng trở thành đối tượng tín ngưỡng của một cộng đồng các làng xã, đơn cử như trường hợp Tổ đệ nhị chùa Bà Đá Giác Viên Tôn giả sau khi viên tịch để lại xá lợi ở thế kỷ thứ XIX cũng có đến 8 xã mang cờ lọng bát bửu đến đón rước. Tất cả họ qua nhiều thế kỷ đã trở thành sợi dây tâm linh gắn kết các làng xã vùng miền Việt Nam qua yếu tố cùng chung chỗ dựa về tinh thần.

2. Văn hóa Phật giáo

- Sơn môn Pháp phái: Đây là hệ thống các ngôi chùa có cùng chung một ngôi Tổ đình hoặc hơn một ngôi Tổ đình có kết cấu quan hệ tựa như dòng họ ở ngoài thế tục. Các chùa thuộc cùng sơn môn có thể thuộc rất nhiều làng xã, vùng miền khác nhau. Mỗi chùa lại có ảnh hưởng ở một làng xã, một cộng đồng dân cư hay một nhóm Phật tử nam nữ khác nhau. Chính sự gắn kết các chùa này trong một khuôn khổ Sơn môn và qua lại với nhau qua các dịp giỗ tết, tang, lễ... cũng góp phần tạo mối liên hệ, gắn kết giữa các cộng đồng dân cư này. Những Sơn môn lớn ở xứ Bắc: Trung Hậu, Liên Phái, Bà Đá, Hoè Nhai...

- Văn vật Phật giáo: Phật giáo là cái gì đó vượt xa các giá trị văn vật, nhưng nó được thể hiện qua trong mắt người bình thường bởi các hình thức như ngôi chùa, tu viện, tịnh thất... trong đó là tổ hợp của rất nhiều thứ như hoành phi, câu đối, đồ thờ, tượng pháp, bia đá,... Chính các yếu tố này đã thúc đẩy một loạt các làng nghề sản xuất để đáp ứng nhu cầu. Chỉ riêng loại hình đồ thờ và tượng gỗ sơn son thiếp vàng cổ kim trong dân gian, chúng ta dễ dàng thấy phần lớn trong số đó thuộc về Phật giáo. Qua đó, có thể thấy chính Phật giáo đã thúc đẩy sự hình thành và phát triển của một loạt các làng nghề mà đơn cử về loại hình chế tác tượng, như: Sơn Đồng (Hoài Đức, Hà Nội), Vũ Lăng, Dư Dụ (Thanh Oai, Hà Nội), Bảo Hà (Vĩnh Bảo, Hải Phòng), Đại Bái (Bắc Ninh), Ngũ Xã (Tây Hồ, Hà Nội)... Ngoài sự liên kết cung cầu từ chính các làng này với các địa phương tiêu thụ, thì còn có sự gắn kết làng xã bởi các quan hệ tương hỗ về cung cấp nguyên liệu, phân công sản xuất, gia công (ví dụ như Chàng Sơn chuyên đục rồi đem về Sơn Đồng sơn thiếp...). Nhưng dù quan hệ gì, thì nó cũng có cái duyên là Phật giáo ở đó. Vì tôn giáo này giúp góp phần thúc đẩy chính về các nhu cầu tượng thờ, đồ thờ... qua hệ thống chùa chiền đông đảo hơn bất cứ tôn giáo hay tín ngưỡng nào có mặt trên đất nước Việt Nam.

- Tri thức Phật giáo: Người truyền bá Phật giáo xưa nay cần rất nhiều kiến thức về cả xuất thế lẫn cả thế gian. Chả thế mà các đại sư ở Việt Nam thời Lý - Trần, điển hình như Từ Đạo Hạnh, Nguyễn Minh Không đều được xưng tụng là tinh thông về Ngũ Minh (Nội Minh, Nhân Minh, Thanh Minh, Công Xảo Minh, Y Phương Minh) để rồi chính các nhà sư Phật giáo này lại trở thành các ông tổ các làng nghề như đúc đồng, múa rối... hoặc dạy nhân dân một vùng đắp đê, chữa bệnh... Chính họ đã khai sinh ra một loạt các làng nghề để rồi các làng này dùng mặt hàng của mình tạo nên gắn kết với một loạt các cộng đồng khác.

***

Qua hàng ngàn năm tồn tại và phát triển tại Việt Nam, Phật giáo đã có rất nhiều ảnh hưởng trong đời sống xã hội của người Việt từ tôn giáo, tín ngưỡng đến cả chính trị, kinh tế, khoa học và văn hóa tập tục dân cư, nên vai trò của tôn giáo này vào việc liên kết các làng xã Việt Nam là đương nhiên. Các khía cạnh đã nêu trong bài viết chỉ là những yếu tố cơ bản trong rất nhiều những nhân duyên mà Phật giáo đã góp phần vào công tác này trong xã hội.

 

 

Làng nghề chế tác tượng Sơn Đồng, Hoài Đức, Hà Nội